
เปิดเกมทุนจีน-ขุนศึกเมียนมา วิกฤตสารพิษแม่น้ำสาย ท้าทายรัฐบาลไทย
สองนักวิชาการชำแหละวิกฤตสารพิษข้ามแดน ชี้ทุนจีนและกลุ่มติดอาวุธมีบทบาทในพื้นที่ต้นน้ำ เสนอไทยใช้ยุทธศาสตร์การทูต 3 ขา ควบคู่มาตรการคุมมลพิษ
KEY
POINTS
- เจรจาเมียนมาอย่างเดียวไม่พอ รัฐบาลเนปิดอว์ไม่ได้ควบคุมพื้นที่เหมืองทั้งหมด ขณะที่กลุ่มติดอาวุธและทุนจีนมีอิทธิพลในรัฐฉาน
- วิกฤตสะสม 5–6 ปี พบเหมืองในรัฐฉานกว่า 200–300 แห่ง มีรายงานสารหนูในแม่น้ำสายเกินเกณฑ์ และประชาชนตรวจพบสารพิษสะสมในร่างกาย
- เสนอทางออก 3 ขา ใช้การทูตเจรจาหลายฝ่าย ดึงกลไกแม่น้ำโขงและภาคประชาชนร่วมแก้ปัญหา พร้อมควบคุมห่วงโซ่ธุรกิจเหมืองแร่
วิกฤตสารพิษในแม่น้ำสายและแม่น้ำกกกำลังกลายเป็นปัญหาสิ่งแวดล้อมชายแดนเชื่อมโยงกับโครงสร้างอำนาจในเมียนมา ผลประโยชน์จากเหมืองแร่ และอิทธิพลของจีนที่ขยายตัวลงมาประชิดพรมแดนไทย
รศ.ดร.ดุลยภาค ปรีชารัชช นักวิชาการมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ผู้เชี่ยวชาญด้านภูมิรัฐศาสตร์อาเซียนและเมียนมา วิเคราะห์ว่า การเจรจากับ พล.อ.อาวุโส มิน ออง หล่าย ผู้นำเมียนมา ไม่ได้หมายความว่าจะสามารถแก้ปัญหามลพิษจากเหมืองชายแดนได้ทั้งหมด
เพราะพื้นที่ต้นน้ำในรัฐฉานไม่ได้อยู่ภายใต้การควบคุมของรัฐบาลเนปิดอว์อย่างเบ็ดเสร็จ หากยังมีกลุ่มติดอาวุธชาติพันธุ์และขุนศึกชายแดนหลายกลุ่มแผ่อิทธิพลอยู่ ทั้งกองกำลังว้าแดงในพื้นที่ว้าใต้ สภากอบกู้รัฐฉาน (RCSS) กลุ่มละหู่ และกองกำลังพิทักษ์ชายแดนบางส่วน
โครงสร้างอำนาจที่กระจัดกระจายทำให้การเจรจาระดับรัฐบาลต่อรัฐบาลมีข้อจำกัด หากไทยต้องการหยุดมลพิษ จำเป็นต้องเข้าถึงกลุ่มที่มีอำนาจควบคุมพื้นที่จริงด้วย
ดุลยภาคมองว่า พื้นที่รัฐฉานเป็นส่วนหนึ่งของยุทธศาสตร์มุ่งลงใต้ของจีน หรือ Look South Strategy ซึ่งให้ความสำคัญกับทรัพยากรธรรมชาติ โดยเฉพาะแร่หายาก (Rare Earth) และเส้นทางโลจิสติกส์เชื่อมออกสู่ทะเล
ขณะเดียวกัน กลุ่มว้าแดงได้ขยายอิทธิพลจากพื้นที่ทางเหนือใกล้ชายแดนจีนลงสู่รัฐฉานตอนใต้ ทำให้พื้นที่ประชิดชายแดนไทยมีความสำคัญทางยุทธศาสตร์เพิ่มขึ้น
ในมุมมองของดุลยภาค ความสัมพันธ์ระหว่างทุนจีนกับขุนศึกชายแดนตั้งอยู่บนผลประโยชน์ร่วมกัน กลุ่มติดอาวุธต้องการเงินทุนสำหรับจัดหาอาวุธและดูแลกำลังพล ขณะที่นักลงทุนต้องการเข้าถึงทรัพยากรและความคุ้มครองในการประกอบกิจการเหมือง
สถานการณ์จึงไม่ได้เป็นเพียงข้อพิพาทด้านสิ่งแวดล้อมระหว่างไทยกับเมียนมา แต่ยังเกี่ยวข้องกับเครือข่ายเศรษฐกิจและความมั่นคงที่เชื่อมโยงหลายฝ่าย
ดร.สนธิ คชวัฒนะ ผู้ทรงคุณวุฒิด้านสิ่งแวดล้อม ให้ข้อมูลว่า ปัญหามลพิษจากเหมืองในรัฐฉานสะสมมาประมาณ 5–6 ปี โดยการสำรวจภาพถ่ายดาวเทียมพบเหมืองประมาณ 200–300 แห่ง เฉพาะบริเวณแม่น้ำสายมีเหมืองราว 20–28 แห่ง ตั้งอยู่ห่างชายแดนไทยไม่เกิน 10 กิโลเมตร
เหมืองเหล่านี้เกี่ยวข้องกับการสกัดทองคำ พลวง ดีบุก ทังสเตน ตะกั่ว และแร่หายาก โดยกระบวนการทำเหมืองบางประเภทใช้สารเคมี เช่น ปรอท ไซยาไนด์ และแอมโมเนียมซัลเฟต
สนธิอธิบายว่า เหมืองหลายแห่งไม่มีระบบบำบัดน้ำเสียที่เหมาะสม เมื่อฝนตกหนัก น้ำอาจชะล้างตะกอนที่มีสารหนูปนเปื้อนลงสู่แม่น้ำสายและแม่น้ำกก โดยสถานการณ์รุนแรงขึ้นหลังเหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่เมื่อสองปีก่อน
เขายังยกข้อมูลการตรวจพบสารหนูในแม่น้ำสายสูงถึง 0.28 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือ 28 เท่าของเกณฑ์อ้างอิง 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร และระบุว่ามีประชาชนในอำเภอแม่สายอย่างน้อย 78 คนตรวจพบสารพิษสะสมในร่างกาย
อีกปัญหาคือมาตรฐานสารหนูที่ไทยและเมียนมาใช้อ้างอิงแตกต่างกันถึง 5 เท่า ทำให้การหารือเพื่อควบคุมมลพิษจากต้นทางเผชิญอุปสรรคเพิ่มเติม
ดุลยภาคเสนอให้รัฐบาลไทยสร้างอำนาจต่อรองผ่าน ยุทธศาสตร์ 3 ขา โดยเดินหน้าพร้อมกันทั้งระดับรัฐ ภูมิภาค และภาคประชาชน
ขาแรก เจรจากับรัฐบาลเมียนมา รัฐบาลจีนทั้งระดับปักกิ่งและคุนหมิง รวมถึงกลุ่มติดอาวุธที่มีอิทธิพลในพื้นที่ เพื่อเพิ่มโอกาสเข้าถึงต้นตอปัญหา
ขาที่สอง ผลักดันปัญหาเข้าสู่กลไกคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (MRC) เนื่องจากการปนเปื้อนอาจส่งผลต่อระบบนิเวศและประเทศปลายน้ำ
ขาที่สาม สร้างเครือข่ายภาคประชาชน ทั้งชุมชนเชียงราย กลุ่มชาติพันธุ์ในรัฐฉาน และองค์กรระหว่างประเทศ เพื่อร่วมกันเฝ้าระวังและเรียกร้องให้แก้ไขปัญหา
พร้อมกันนี้ ดุลยภาคเสนอแนวคิด Look North Strategy หรือยุทธศาสตร์ขึ้นเหนือ ใช้การทูตเชิงรุกและความร่วมมือกับชุมชนในรัฐฉาน เพื่อสร้างพื้นที่เฝ้าระวังและแนวกันชนด้านสิ่งแวดล้อมก่อนภัยคุกคามจะเข้าสู่ประเทศไทย
ด้านสนธิเสนอให้รัฐบาลพิจารณาใช้อำนาจตามมาตรา 9 แห่งพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535 เพื่อจัดการสถานการณ์ฉุกเฉินด้านสิ่งแวดล้อม รวมศูนย์การบริหารและวางแผนแก้ปัญหาภายใน 3 เดือน
มาตรการที่เสนอประกอบด้วยการสร้างฝายดักตะกอน 2–3 จุด ใช้วัสดุดูดซับสารหนู และจัดการตะกอนปนเปื้อนอย่างปลอดภัย รวมถึงพิจารณาแหล่งน้ำดิบทางเลือกสำหรับผลิตน้ำประปา
อีกประเด็นสำคัญคือการตรวจสอบห่วงโซ่ธุรกิจ โดยสนธิระบุข้อมูลการนำเข้าแร่จากเมียนมามูลค่ากว่า 13,900 ล้านบาท และการส่งออกสารเคมีมูลค่ากว่า 100 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ซึ่งมีบริษัทไทยเกี่ยวข้องมากกว่า 50 บริษัท
เขาเสนอให้ไทยควบคุมการส่งออกสารเคมีและระงับการรับซื้อแร่จากเหมืองที่ไม่ปฏิบัติตามมาตรฐานสิ่งแวดล้อม เพื่อสร้างแรงกดดันทางเศรษฐกิจต่อผู้ประกอบการที่เกี่ยวข้อง
ข้อเสนอของนักวิชาการทั้งสองสะท้อนว่า วิกฤตแม่น้ำสายไม่อาจแก้ไขด้วยการตรวจคุณภาพน้ำหรือการเจรจารัฐบาลต่อรัฐบาลเพียงอย่างเดียว
ไทยต้องรับมือทั้งโครงสร้างอำนาจชายแดน อิทธิพลทุนเหมืองแร่ และความเสี่ยงต่อสุขภาพประชาชนไปพร้อมกัน
คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงไทยจะเจรจากับใคร แต่จะใช้อำนาจทางการทูต เศรษฐกิจ และกฎหมายอย่างไร เพื่อหยุดมลพิษก่อนข้ามพรมแดน
เพราะสุดท้ายแล้ว ความสำเร็จของรัฐบาลจะไม่ได้วัดจากจำนวนครั้งที่เปิดโต๊ะเจรจา แต่วัดจากความสามารถในการทำให้ประชาชนริมแม่น้ำสายกลับมาใช้น้ำได้อย่างปลอดภัยและมั่นใจอีกครั้ง
หมายเหตุ: รายงานนี้เรียบเรียงจากสรุปบทสัมภาษณ์ในรายการคมชัดลึก โดยคงการระบุแหล่งที่มาของข้อวิเคราะห์และตัวเลขสำคัญไว้ ข้อมูลผลตรวจสารพิษ จำนวนผู้ได้รับผลกระทบ และห่วงโซ่ธุรกิจเหมืองยังไม่ได้ตรวจสอบยืนยันอย่างเป็นอิสระ







